Nükleer Santrallara Lisans Verilmesi

Bir nükleer santralda nükleer güvenliğin tam olarak sağlanmasında birinci derece sorumluluk her zaman lisans sahibi üzerinde olmakla birlikte, bir nükleer tesisin kurulup işletilebilmesi için belirli bir lisanslama işleminden geçmesi gerekmektedir. Lisanslamanın amacı; sorumlu kurucu veya işleticinin nükleer santralda nükleer güvenliğin tam olarak sağlanması için yer seçimi aşamasından başlayıp tesisin kapatılarak sökülmesine kadar geçen bütün aşamalarda mevzuatın şart koştuğu tüm önlemleri aldığını, kalite ve güvenlik standart ve kurallarına uyduğunu garanti altına almaktır.

Lisanslama işlemi belirli aşamalardan oluşur; her aşama öncesi o aşama ile ilgili çalışmalara başlayabilmek için yetki (lisans veya izin) belgesi almak gerekmektedir.

Ülkemizde nükleer tesislere lisans verilmesi işlemi 1983 yılında yayımlanmış olan "Nükleer Tesislere Lisans Verilmesine İlişkin Tüzük" çerçevesinde gerçekleştirilmekte olup aşağıdaki üç aşamada tamamlanır:

1. Yer lisansı

2. İnşaat lisansı

3. İşletme lisansı

Ülkemizde nükleer alanda düzenleme yetkisi 1982 tarih ve 2690 sayılı kanunla Türkiye Atom Enerjisi Kurumu'na (TAEK) verilmiştir. Kurucunun lisans/yetki alabilmesi için her aşama öncesinde, başvuru ile birlikte ulusal mevzuatta ayrıntıları verilen teknik bilgi ve dokümanları TAEK'e sunması gerekmektedir. Genelde, "Güvenlik Analizi Raporu" adı verilen bir rapor şeklinde sunulan bu bilgi ve dokümanlarda; nükleer tesiste mevzuata uygun olarak alınan tüm önlemler, uygulanan tüm standart ve kurallar ile o aşamada uygulanmak üzere hazırlanan tüm programlara ilişkin detaylı analiz ve bilgiler yer alır.

TAEK, bilgi ve dokümanların inceleme ve değerlendirilmesinin yapılmasının yanı sıra, gerektiğinde önemli bazı faaliyet ve testlerin Kurucu tarafından nasıl yürütüldüğünü yerinde denetler, test sonuçlarını değerlendirir ve gerekli gördüğü yerlerde kendi öngördüğü testleri de yapar. 

- Nükleer Santrallarda Yer Lisansı

İlk aşama, nükleer santralın kurulacağı yerin lisanslanmasıdır. Kurucu bu lisans için yere ilişkin inceleme ve analizlerin yer aldığı Yer Raporu ile TAEK'e başvuru yapar. TAEK, bu Yer Raporuna dayanarak saha ve çevresinin tesise olası etkileri ve tesisin çevreye olası etkileri ile nüfus dağılımı ve acil durum planlarının uygulanabilirliği hususlarını değerlendirir. Olumsuz bir durum yoksa Yer Lisansı verilir.

Yer lisansı almış olan Kurucu, yerin düzenlenmesi, yol, su, elektrik, liman vb. gibi nükleer reaktör tesisi dışındaki bina ve tesislerin yapımına başlama ile yetkilendirilir. Öte yandan Kurucu, yerle ilgili projelendirme parametrelerinin kesin tayinini yapmak ve bir sonraki aşamadan önce TAEK'in onayına sunmakla sorumludur. 

- Nükleer Santrallarda İnşaat Lisansı

İnşaat lisansı iki aşamada verilir. Bunlar, Sınırlı Çalışma İzni ile İnşaat Lisansıdır. Yer lisansı almış olan Kurucu, tesisin güvenli bir tasarıma sahip olduğunu gösteren Ön Güvenlik Analiz Raporunu değerlendirme için TAEK'e sunar. Ön Güvenlik Analiz Raporunun ilk değerlendirmesi yer-tesis etkileşimleri üzerinedir. Bu değerlendirme sonucunda bir uygunsuzluk çıkmaması durumunda Kurucuya Sınırlı Çalışma İzni verilir.

Sınırlı Çalışma İzni ile Kurucu, santral ve çevre güvenliği ile ilgili bina ve temel yapımına ve bunların dışında kalan sistemlerin yapımına başlayabilir. Sınırlı Çalışma İzninin genel koşulları mevzuatta tanımlı olmakla birlikte TAEK ek koşullar da tanımlayabilir.

Ön Güvenlik Analiz Raporunun ana değerlendirmesi tesisin güvenli bir tasarıma sahip olup olmadığının belirlenmesi üzerinedir. Bu sürecin olumlu sonuçlanması durumunda Kurucuya İnşaat Lisansı verilir.

İnşaat Lisansı, Kurucuya nükleer santralın tüm yapılarının yapımına ve sistemlerin montajına başlama yetkisi tanır. İnşaat lisansının genel koşulları mevzuatta tanımlı olmakla birlikte TAEK ek koşullar da tanımlayabilir.

Sınırlı çalışma izni alındıktan itibaren, tesisin Ön Güvenlik Analiz Raporu'nda öngörülen tasarıma uygun olarak inşa edilip edilmediği TAEK tarafından sıkı bir şekilde denetlenir. 

- Nükleer Santrallarda İşletme Lisansı

İşletme Lisansı üç aşamada verilmektedir. Bunlar Hizmete Sokma İzni, Yakıt Yükleme ve Deneme İşletmelerine Başlama İzni ile Tam Güçte Çalışma İzni ve İşletme Lisansı'dır.

İnşaat Lisansı almış olan Kurucu, nükleer güvenlik ve çevre güvenliği açısından özel önem taşıyan sistem ve bileşenlerin hizmete alınmasından önce mevzuatta tanımlanan belgelerle birlikte Hizmete Sokma İzni için başvurur. Olumlu değerlendirme durumunda Kurucuya Hizmete Sokma İzni verilir. Tesisin güvenliği açısından özel önem taşıyan sistem ve bileşenlerin hizmete alınması süreci TAEK tarafından sıkı bir şekilde denetlenir.

İkinci aşama olarak; Kurucu, gerekli belgelerle birlikte Yakıt Yükleme ve Deneme İşletmelerine Başlama İzni için başvurur. Olumlu değerlendirme durumunda Kurucuya izin ile verilen yetkiler çerçevesinde nükleer reaktöre yakıt yüklenir ve tesis deneme işletmelerine başlar. Bu süreçte TAEK gerekli denetimleri yapar.

Üçüncü ve son aşama olarak; Kurucu, mevzuatta tanımlanan belgelerle birlikte Tam Güçte Çalışma İzni ve İşletme Lisansı için TAEK'e başvurur. Olumlu değerlendirme sonucunda, Kurucuya İşletme Lisansı verilir. Böylece, tesis ticari işletmeye alınabilir.

Değerlendirme ve denetimler sonucunda zorunlu kalınması halinde, nükleer santrala sınırlı güçte çalışma izni de verilebilir. Tam Güçte Çalışma İzni ve İşletme Lisansı ancak güç sınırlamasına neden olan sorunlar giderildikten sonra verilir.

TAEK, nükleer tesis işletmeye alındıktan sonra da denetimlerine devam eder. TAEK denetçileri tarafından, ilgili mevzuata veya lisans koşullarından herhangi birisine uyulmadığı görülürse, lisans sahibi olan İşletici'den uygunsuzluğun derhal giderilmesi istenir. Uygunsuzluğun veya ihlalin boyutuna bağlı olarak işleticiye ceza verebilir. Ciddi ihlaller durumunda işletme lisansının askıya alınması ve hatta iptali de söz konusu olabilir.

Ayrıca, İşletme Lisansı ile İşletici adını alan Kurucu, bu süreçte de faaliyetlerine ilişkin raporlama yapmak ve olağandışı olayları ivedilikle TAEK'e bildirmekle yükümlüdür. TAEK, gerek gördüğü durumlarda İşletici'nin yetkilerini kısıtlayabilir, skıya alabilir veya iptal edebilir.