Sağlık Fiziği Bölümü

Sağlık Fiziği Bölümü; görevi gereği radyasyonla çalışan kişilerin, halkın ve çevrenin, istenmeyen veya planlananın dışında gerçekleşen radyasyon ışınlamalarından korunması konusunda ulusal ve uluslararası mevzuat hükümleri gereğince gerekli değerlendirme, hizmet sunumu, izleme faaliyetlerini yerine getirmektedir. Bu amaçla:

  • Görevi gereği radyasyonla çalışanların maruz kaldığı radyasyon dozlarının belirlenmesi için ülke geneline belirli aralıklarla verilmekte olan kişisel dozimetri hizmeti,
  • Doz değerlerinin ulusal ve uluslararası sınırlar içinde kalmasının sağlanması amacıyla sonuçların kayıt altına alınması, Merkezi Doz Kayıt Sistemine aktarılması ve sürekli takip edilmesi,
  • Doz sınırlarının aşılması durumunda gerekli önlemlerin alınmasının sağlanması,
  • Radyasyon uygulamalarında iç ve dış ışınlamaya maruz kalan hastaların organ ve etkin dozlarının hesaplanması,
  • Radyasyon kaynaklarının kabul, performans ve kalite kontrol testlerinin yapılması,
  • Solunum, sindirim veya dolaşım yolu ile radyasyona maruz kalan toplum bireylerinin doz düzeylerinin doğru, güvenilir ve en hızlı şekilde belirlenmesi için uygun yöntemlerin kullanılması ve geliştirilmesi,
  • Dozimetreler kullanılarak çevresel doz ölçümlerinin yapılması,
  • Kapalı ortamlarda, toprakta ve suda radon aktivite konsantrasyonunun belirlenmesi,
  • Doğal radyonüklitleri içeren jeolojik maddelerin toplum bireyleri ve çevre üzerindeki etkilerinin belirlenmesi

faaliyetleri Sağlık Fiziği Bölümü tarafından yürütülmektedir.

Sağlık Fiziği Bölümü iki birimden oluşmaktadır:

1) Doz İzleme Birimi
2) Radyasyondan Korunma Birimi

Radyasyondan Korunma Birimi

SANAEM Sağlık Fiziği Bölümü altında faaliyet göstermek üzere kurulmuş olan Radyasyondan Korunma Birimi’nin amacı, toplum bireylerinin, çalışanların ve çevrenin iyonlaştırıcı radyasyonun zararlı etkilerinden korunmasını sağlamaya yönelik çalışmalar yapmaktır.

Bu çerçevede; tıp alanındaki radyasyon uygulamalarında hastanın, radyasyon güvenliğinin sağlanarak en az doz ile en iyi tanısal sonucun elde edilmesi, sağlam doku ve organların korunarak en doğru ve güvenilir şekilde tedavi edilmesi amacıyla gerekli doz ölçüm ve hesaplamalarının yapılması, uygulanması, ışınlanmaya maruz kalmış toplum bireylerinin doz düzeylerinin doğru, güvenilir ve en hızlı şekilde belirlenmesi için uygun yöntemlerin geliştirilmesi, tanısal amaçlı tıbbi radyasyon uygulamalarında tetkike özgü ülke referans doz düzeylerinin belirlenmesi (DRL), çalışanların, halkın ve çevrenin radyasyon güvenliğinin sağlanmasına yönelik; bilgilendirme, görüntüleme cihazlarını kullanan personelin eğitimi ve sertifikalandırması ile kalite kontrol ölçümleri çalışmaları,  radyoaktivite analiz raporlarına göre yoğun doğal radyonüklid artışı tespit edilen (TENORM) atıkların ve depolandıkları alanların çevre ve insan sağlığı açısından radyolojik değerlendirmesi yapılmaktadır.

Radyasyon kaynakları ile yapılan radyasyon uygulamalarında toplum bireyinin, hastanın, çalışanların ve çevrenin radyasyondan korunmasına yönelik çalışmalar Medikal Fizik Uygulamaları, Hasta Dozimetri ve Biyolojik Dozimetri Laboratuvarlarında sürdürülmektedir. Bu kapsamda; 

  • Tıp alanındaki radyasyon uygulamaları protokollerinin belirlenerek ülke referans doz düzeylerinin tespit edilmesi,
  • X-ışını cihazlarının kalite kontrol ölçümlerinin yapılması ve tetkiklerde alınan organ dozlarının hesaplanması,
  • Tanı ve tedavi amaçlı tıbbi radyasyon uygulamalarında hastaların organ ve tüm vücut dozları ile çalışanların alabileceği radyasyon dozlarının hesaplanması,
  • Hamileliği radyolojik inceleme sonrasında fark edilen hastalarda fetusun aldığı dozun hesaplanması,
  • Bilgisayarlı Tomografi sistemlerinde mekanik testler, ACR ve CTDI fantomları kullanılarak cihazın performans,  kalite kontrol testleri ile üreticisi tarafından önerilen ve klinikte rutin olarak yetişkin ve çocuk hastalar için kullanıldığı belirlenen protokollerin dozimetrik ve görüntü kalite ölçümlerinin yapılması,
  • ADME çalışmaları kapsamında doz değerlendirmesinin yapılması,
  • Toplum bireyinin kozmik radyasyon kaynaklı dozlarının hesaplanması,
  • Toplum bireylerinin ve çevrenin TENORM konsantrasyonu nedeniyle maruz kalacağı radyasyon dozunun, minimum radyolojik risk oluşturacak seviyede tutulması amacıyla TENORM’ların içerdikleri radyoaktivitenin ve toksik maddelerin değerlerinin tespiti ile toplum bireylerine ve çevreye etkilerinin belirlenebilmesi,
  • Doğal radyonüklid içeren malzemeler ile teknolojik işlemler sonucunda yoğun radyonüklid artışı tespit edilen ürün veya atıkların radyoaktivite analiz sonuçlarına göre çevre ve insan sağlığı açısından radyolojik değerlendirmesinin yapılması,
  • Radyasyon kaynakları ile çalışanlar ve toplum bireylerinde radyasyona bağlı olarak meydana gelebilecek biyolojik hasarların belirlenmesi ve gereken önlemlerin alınabilmesi için araştırma, geliştirme ve uygulama çalışmalarının yapılması,
  • Toplum bireyinin tıbbi/mesleki radyasyon uygulamaları ile radyasyon kazalarında radyasyondan korunma konusunda bilgilendirilmesine yönelik çalışmaların yapılması.
  • Radyasyondan korunma konusunda ulusal ve uluslararası mevzuatın takip edilmesi

çalışmaları yürütülmektedir.

Radyasyon kaynaklarının tıbbi radyasyon uygulamalarındaki güvenilirliği cihazın kurulum sırasında kabul ve performans testlerinin sonrasında da düzenli aralıklarla kalite kontrol testlerinin yapılmasına bağlıdır. Kalite kontrol testlerinin yapılması yetişkin ve çocuk hastaların aldıkları radyasyon dozlarının doğru olarak belirlenmesi için gereklidir.

Organ dozlarının ölçülmesi amacıyla anatomik yapısı normal insan vücuduna benzeyen, kesit sayısı 36 ve kesit kalınlığı 2,5 cm olan Rando fantom kullanılır. İnce kesitler halinde oluşturulmuş olan vücut ve organların doz ölçümleri dozimetrenin istenilen derinliğe yerleştirilmesiyle hastadan kaynaklanan geri saçılım faktörünü de içerecek şekilde yapılır. 

Doz İzleme Birimi

Kişisel Dozimetri Laboratuvarı

Ulusal mevzuat gereği, radyasyonla çalışan kişilerin maruz kaldığı dozların belirli sınırlar içinde kalmasının sağlanması amacıyla kişilerin aldıkları radyasyon dozlarının tayin ve takip edilmesi gerekmektedir. Dozimetre, radyasyon kaynakları ile çalışan kişilerin maruz kaldığı radyasyon dozu miktarının belirlenmesi için kullanılan TLD, yüzük vb. kişisel izleme cihazlarıdır. Kişisel dozların ölçülmesi için termolüminesans dozimetreler (TLD) kullanılmaktadır. Termolüminesans dozimetreler (TLD) ile tüm vücut dozu Hp (10) ve deri tarafından soğurulan doz Hp (0.07) değerleri ölçülebilmektedir.

TLD Dozimetri Sistemi

Termolüminesans özellik gösteren kristaller radyasyona maruz kaldıklarında, kristali oluşturan bazı atomların elektronları atomu terk ederek kristal örgüsündeki bozukluklar içerisinde tuzaklanır. Kristalin ısıtılması, bu elektronların tuzaklardan kurtulmalarına ve ışık formunda enerji yaymalarına neden olur. Bu olaya termolüminesans olayı denir. Termolüminesans özellik gösteren bazı kristalleri içeren dozimetreler, kişisel doz ölçümlerinde kullanılmaktadır.

 

Kişisel Dozimetri Laboratuvarında Panasonic marka TLD’ler, otomatik TLD okuyucular ve kalite kontrol amacıyla TLD ışınlama cihazı kullanılmaktadır. Kullanılan TL dozimetreler içerisinde LiB4O7:Cu ve CaSO4:Tm termolüminesans kristalleri ve enerjiden bağımsız olarak doz hesabı yapılabilmesi için uygun filtreler bulunmaktadır.

Bu dozimetreler ile 0,1 mSv-10 Sv ve 20 keV – 1,25 MeV enerji aralığında, gama (γ), X-ışınları, beta (β) ve nötron dozları ölçülebilmektedir.

Yüzük Dozimetri Sistemi

Özellikle nükleer tıp alanında görev yapan ve deri dozunun takip edilmesi gereken kişiler için tüm vücut dozimetrelerin (TLD) yanında ek olarak yüzük dozimetre kullanılması gerekmektedir. Kişisel Dozimetri Laboratuvarında termolüminesans kristal içeren Harshaw marka TLD ve otomatik okuyucu kullanılmaktadır.

Bu dozimetreler ile 0.1 mSv-10 Sv ve 20 keV – 1,25 MeV enerji aralığında  gama (γ), X-ışınları ve beta (β) dozları ölçülebilmektedir.

Radon İzleme Laboratuvarı

İnsanlar zamanlarının büyük kısmını kapalı mekanlarda geçirdikleri için radon kaynaklı iç ışınlanmaya maruz kalırlar. Doğal kaynaklardan alınan dozun en önemli bileşeni, radon gazı ve onun kısa yarı ömürlü bozunma ürünleridir. Ülkelere göre değişiklik göstermekle birlikte radon ve bozunma ürünleri nedeniyle maruz kalınan yıllık ortalama etkin dozun dünya genelinde 1,3 mSv olduğu tahmin edilmektedir. Dolayısıyla meskenler ve işyerleri için radon aktivite konsantrasyonunun ölçülmesi halkın iyonlaştırıcı radyasyonun zararlarına karşı korunmasında önem arz etmektedir.

Radon İzleme Laboratuvarında aktif ve pasif yöntemler ile kapalı ortamlarda  radon aktivite konsantrasyonu ölçümleri yapılmaktadır. Pasif  radon dedektörü olarak CR-39 katı hal iz dedektörleri kullanılmaktadır. Radon aktivite konsantrasyonu ölçümü yapılacak ortamda en az 2 ay süre ile bekletilen dedektörler, Radon İzleme Laboratuvarında kimyasal kazıma işlemine tabi tutulduktan sonra otomatik iz sayım sisteminde değerlendirilerek, ölçüm yapılan ortamın radon aktivite konsantrasyonu hesaplanmaktadır. Sağlık Bakanlığı ile TAEK arasında imzalanan protokol kapsamında ülke genelinde yaklaşık 62.000 hanede kapalı ortam radon aktivite konsantrasyonu ölçümleri yürütülmektedir.

 

Radon İzleme Laboratuvarı Pasif Radon dedektörü ile radon ölçümü hizmetinde 28 Ağustos 2013 tarihinde TÜRKAK tarafından akredite edilmiş olup, tecrübeli ve konusunda uzman personeli ve gelişmiş altyapısı ile uluslararası standartlarda doğru ve güvenilir hizmet vermektedir.

Aktif ölçüm cihazı olan AlphaGuard ile havada, suda, yapı malzemelerinde ve toprakta radon aktivite konsantrasyonu ölçümleri yapılmaktadır. Bu ölçümlerde 10 dakika gibi kısa bir sürede sonuç elde edilebilmektedir.

 

 

Tüm Vücut Sayım Sistemi

Solunum, sindirim veya dolaşım yolu ile vücut içerisine giren radyoizotoplardan yayılan radyasyonunun doğrudan ölçülmesi için  Tüm Vücut Sayım Sistemleri kullanılmaktadır.  Uranyum, toryum vb. madenlerde, radyoizotop üretim ve ayrıştırma işlemlerini yerine getiren tesislerde ve radyoaktif maddelerin endüstriyel, medikal ve araştırma amaçlı kullanımında çalışanların veya bir nükleer kaza sonrası, serpintiyle meydana gelen radyoaktif kirlenme neticesinde radyonüklidlerden kaynaklanan vücut yükü aktiviteleri belirlenebilmektedir. Sağlık Fiziği Bölümü, sabit ve mobil Tüm Vücut Sayım Sistemleri ile hizmet vermektedir. NaI(Tl) dedektörleri ve  HpGe dedektörlerinden oluşmuş sayım üniteleri, bilgisayar kontrollü olarak çalışmakta olup, sayılan kişilerin tüm vücut yükü aktiviteleri ve almış oldukları radyasyon dozu belirlenebilmektedir.

İlgili İçerik